TRUYỆN KỂ VUA GIA LONG CỦA NGƯỜI LA CHÍ

Truyện kể rằng, từ thuở hồng hoa, khi Xín Mần (Hà Giang) nay là tỉnh Tuyên Quang còn hoang sơ với rất ít người dân sinh sống, bỗng một hôm xuất hiện người đàn ông lạ.. Dân làng phong ông là vua, đặt tên hiệu Gia Long.

Tất nhiên, đây không phải là vua Gia Long của triều Nguyễn đã được sử sách ghi lại. Ông vua Gia Long của người La Chí chỉ tồn tại qua những câu chuyện kể.

Hàng nghìn người La Chí ở Bản Díu vẫn tin vua Gia Long là có thật. Ông là người tài giỏi và rất nhân hậu. Trên ngọn núi nơi thờ vua được dân gọi là núi Cấm. Ngọn núi rất linh thiêng, được người dân bảo vệ nghiêm ngặt.

Đã bước chân lên núi, tuyệt nhiên không được nói bậy bạ, không được chặt cây bẻ cành, không được làm điều gì xấu để ảnh hưởng đến giấc ngủ của vua. Vì niềm tin đó nên trên núi Gia Long còn tồn tại những cây cổ thụ đến mấy người ôm, những rừng sa mộc ngút ngàn thẳng tắp như những đường kẻ lên đến tận trời.

Ngày xưa, khi núi rừng còn thâm u, muông thú còn ngập tràn, dưới dãy núi con Rồng trải dài theo biên giới Việt – Trung có mấy hộ dân người La Chí sinh sống. Một hôm, người ta thấy xuất hiện một người đàn ông cao to khỏe mạnh, nước da đỏ hồng, khuôn mặt vuông vức, sông mũi thẳng, tóc cắt ngắn.

Ông có tài săn bắt, biết đào ruộng bậc thang trồng lúa nước, phát nương trông ngô, tra hạt đậu. Ông dạy cho dân bản săn bắt thú rừng làm thức ăn, chống lại thú dữ bảo vị dân bản. Dân bản sống đầm ấm yên vui.

Bản trên bản dưới, ai cũng quý mến ông, ai cũng nghe lời ông. Ông tên là Hoàng Vần Thùng, ông không cho ai biết ông là người ở đâu đến. Dân bản rất biết ơn ông nhưng thân phận ông chẳng ai rõ.

Một lần giặc kéo đến giết người cướp của. Ông tập hợp trai tráng các dân bản lại, đánh đuổi giặc. Đánh xong giặc, ông đưa quân trở về dãy núi Rồng lập bản danh làm ăn sinh sống. Đây là bản đầu tiên của người La Chí. Nhân dân tôn ông lên làm vua, lấy hiệu là Gia Long.

Ông đặt tên cho dãy núi như con rồng lớn nằm giữa biên giới hai nước Việt – Trung là núi Gia Long. Nơi có cửa khẩu giữa hai nước “Xhỉn Mấn” nghĩa là cửa, ngày nay gọi là Xín Mần.

Ông đặt tên cho xóm bản, nơi có những cây to đến 8 người ôm không hết là “Pà Vừi Shủ” nay là Pà Vầy Sủ. Nơi có rất nhiều cây gạo nở hoa đỏ cả một vùng là “Coóc Riếu” nay là Cốc Rế. Nơi có nhiều cây phay mùa hoa nở trắng rừng là “Coóc Pẩy” nay là Cốc Pài. Nơi làm được nhiều ruộng nước là “Tả Nhìu” nay vẫn là Tả Nhìu. Nơi có đất bằng phẳng là “Xhèn phăẳng” nay là Thèn Phàng… Mỗi địa danh gắn liền với đặc điểm của nơi ấy.

Một năm, ăn Tết xong, vua lại đi thăm các bản làng, ông đi đến Na Lan (thuộc xã Tả Nhìu ngày nay) thấy đất khô hạn, nứt nẻ, trời nắng chang chang, cỏ cây héo rũ, nguồn nước cạn kiệt, nhân dân không có nước ăn, ruộng không có nước cày cấy, trâu bò lăn ra chết vì không có cỏ, nhân dân lo lắng.

Ông chọn ngày Thìn (ngày rồng) tháng Thìn (tháng ba) làm lễ cúng Thần Trời. Lễ cúng vừa xong, bỗng trên trời mây kéo về tối đất, sấm chớp ầm ầm, mưa ào ào dội xuống. Mưa kéo dài suốt ba ngày ba đêm. Ruộng đầy nước, các khe suối nước chảy thành dòng, chảy về từng nhà trong bản. Cây cối có nước xanh tươi, cuộc sống vui tươi như bừng thức dậy, nhân dân phấn khởi vào vụ làm mùa. Cũng từ ngày ấy, người dân tha hồ chăn nuôi. Nhà nào cũng có nhiều dê, nhiều lợn, gà, ngan, vịt để làm thức ăn dự trữ không phải vào rừng săn bắn thú.

(Trích trong cuốn Thơ ca dân gian của người La Chí)

Giá trị của truyện

Truyện kể về vua Gia Long của người La Chí không đơn thuần là một câu chuyện dân gian mang màu sắc huyền thoại mà còn là sự phản ánh tập trung ký ức cộng đồng, quan niệm văn hóa và thế giới tinh thần của cư dân vùng cao ở Xín Mần, Tuyên Quang. Thông qua hình tượng vua Gia Long, người La Chí đã gửi gắm nhận thức của mình về người thủ lĩnh lý tưởng – người có khả năng khai phá đất đai, bảo vệ cộng đồng và mang lại cuộc sống ổn định cho nhân dân. Đây là kiểu hình tượng thường xuất hiện trong kho tàng truyện kể dân gian của nhiều dân tộc thiểu số, thể hiện nhu cầu lịch sử của cộng đồng trong quá trình hình thành bản làng và xác lập đời sống cư trú lâu dài.

Điểm nổi bật của truyện là việc xây dựng hình tượng vua Gia Long như một “người mở đất” mang tính biểu tượng. Nhân vật xuất hiện giữa không gian núi rừng hoang sơ với ngoại hình khỏe mạnh, tài năng và khác biệt so với cư dân bản địa. Ông không chỉ dạy người dân săn bắt, trồng trọt, làm ruộng bậc thang mà còn tổ chức cộng đồng chống lại giặc ngoại xâm. Qua đó có thể thấy truyện phản ánh dấu ấn của giai đoạn người La Chí từng bước thích nghi với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt để hình thành phương thức canh tác nông nghiệp định cư. Những tri thức sản xuất được gắn với hình tượng vua Gia Long cho thấy trong tư duy dân gian, sự phát triển của cộng đồng luôn gắn với vai trò của người dẫn dắt và truyền dạy kinh nghiệm sống.

Bên cạnh giá trị phản ánh đời sống lao động, truyện còn chứa đựng lớp trầm tích văn hóa liên quan đến tín ngưỡng và quan niệm tâm linh của người La Chí. Chi tiết vua Gia Long chọn ngày Thìn tháng Thìn để cúng trời cầu mưa cho thấy dấu ấn rõ nét của tín ngưỡng nông nghiệp. Trong nhận thức dân gian phương Đông, rồng gắn với nước, mưa và sự sinh sôi của mùa màng. Việc lựa chọn “ngày rồng, tháng rồng” không phải ngẫu nhiên mà thể hiện niềm tin của cộng đồng vào sự giao hòa giữa con người với tự nhiên và thần linh. Mưa xuất hiện sau lễ cúng là chi tiết mang tính kỳ ảo, nhưng phía sau yếu tố kỳ ảo ấy là khát vọng rất thực của cư dân nông nghiệp miền núi: khát vọng về nguồn nước, mùa màng bội thu và cuộc sống no đủ.

Một phương diện đặc sắc khác của truyện là khả năng lưu giữ ký ức địa văn hóa của cộng đồng. Hệ thống địa danh như: Pà Vầy Sủ, Cốc Rế, Cốc Pài hay Tả Nhìu đều được lý giải gắn với đặc điểm tự nhiên của từng vùng đất. Điều này cho thấy truyện kể dân gian không chỉ có chức năng giải trí mà còn là phương tiện lưu giữ tri thức bản địa của người La Chí. Thông qua truyện kể, thế hệ sau có thể hiểu được nguồn gốc tên gọi địa phương, đặc điểm môi trường sống cũng như quá trình cư trú lâu đời của dân tộc mình. Đây chính là giá trị quan trọng của truyện kể dân gian trong việc bảo tồn bản sắc văn hóa cộng đồng.

Truyện còn phản ánh tư tưởng tôn trọng và bảo vệ thiên nhiên của người La Chí. Núi Gia Long được xem là nơi linh thiêng, người dân tuyệt đối không được chặt phá cây rừng hay có hành vi xúc phạm đến không gian thờ tự. Từ góc độ văn hóa học, đây là hình thức “luật tục tâm linh – Đây là hình thức quy ước cộng đồng mang tính tín ngưỡng, được duy trì thông qua niềm tin vào thần linh và tổ tiên” góp phần bảo vệ môi trường tự nhiên. Chính niềm tin linh thiêng ấy đã giúp nhiều cánh rừng cổ thụ còn được gìn giữ cho đến ngày nay. Có thể thấy, trong đời sống truyền thống của người La Chí, yếu tố tín ngưỡng không tách rời khỏi ý thức sinh thái và trách nhiệm cộng đồng đối với thiên nhiên.

Xét về tổng thể, truyện kể về vua Gia Long mang giá trị nhiều mặt: giá trị lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng và giáo dục cộng đồng. Truyện không chỉ phản ánh quá trình hình thành bản làng và đời sống sản xuất của người La Chí mà còn thể hiện thế giới quan, nhân sinh quan và khát vọng tồn tại của cư dân miền núi biên giới. Trong bối cảnh hiện nay, khi nhiều hình thức văn hóa truyền miệng đang đứng trước nguy cơ mai một, việc sưu tầm, số hóa và đưa các truyện kể dân gian lên nền tảng website có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây không chỉ là hoạt động lưu trữ tư liệu mà còn là giải pháp góp phần bảo tồn và lan tỏa giá trị di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc La Chí đến với thế hệ trẻ và cộng đồng rộng lớn hơn.