GIỚI THIỆU VỀ TẾT KHU CÙ TÊ CỦA NGƯỜI LA CHÍ

TẾT KHU CÙ TÊ CỦA NGƯỜI LA CHÍ – DI SẢN VĂN HÓA ĐỘC ĐÁO NƠI VÙNG CAO TUYÊN QUANG

Tết Khu Cù Tê là một nét đẹp văn hóa truyền thống đặc sắc của cộng đồng người La Chí ở xã Bản Díu, huyện Xín Mần. Đây là lễ tết truyền thống quan trọng nhất trong năm của người La Chí, gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, đời sống nông nghiệp và tinh thần cố kết cộng đồng. Tết không chỉ là dịp để con cháu tưởng nhớ nguồn cội mà còn gửi gắm ước vọng về cuộc sống bình yên, mùa màng bội thu và gia đình hạnh phúc.

Tết Khu Cù Tê còn được gọi là “Tết tháng Bảy” của người La Chí. Theo tiếng La Chí, “Cù Tê” có nghĩa là “người mình”, còn “Khu Cù Tê” là ngôi nhà cộng đồng – nơi diễn ra các nghi lễ thờ cúng tổ tiên của dân tộc La Chí. Vì vậy, Tết Khu Cù Tê chính là ngày tết cộng đồng linh thiêng và thiêng liêng nhất của người La Chí.

Nguồn gốc của Tết Khu Cù Tê

Người La Chí là cư dân có lịch sử cư trú lâu đời tại Hà Giang trước kia và nay là tỉnh Tuyên Quang. Theo lời kể của các bậc cao niên trong cộng đồng, cách đây khoảng 800 năm, tổ tiên người La Chí đã di cư từ vùng Mưng Táo của Trung Quốc sang Việt Nam để tìm nơi sinh sống. Trong hành trình đi tìm vùng đất mới, đồng bào đã buộc một chiếc lông gà trắng vào con ong rồi thả cho ong bay dẫn đường, cả đoàn người đi theo phía sau. Khi đến vùng Khâu Tinh thuộc Xã Xín Mần ngày nay, con ong biến mất, chỉ còn chiếc lông gà trắng rơi xuống. Người La Chí cho rằng đây là vùng đất lành nên quyết định dừng chân lập bản. Sau đó, từ vùng đất này, họ tiếp tục di cư đến Bản Díu rồi tỏa đi nhiều nơi khác như Bản Phùng và Bản Máy.

Trong truyền thuyết dân gian của người La Chí còn lưu truyền câu chuyện về Hoàng Vần Thùng – vị thủy tổ của dân tộc mình. Theo truyền thuyết, cơ thể của ông hóa thành những dãy núi trùng điệp, nơi con cháu người La Chí sinh sống. Người Bản Díu được coi là anh cả sinh ra từ phần đầu của ông, người Bản Phùng là anh thứ hai sinh ra từ phần bụng và người Bản Máy là em út sinh ra từ đôi chân. Một dị bản khác kể rằng khi xảy ra trận đại hồng thủy, Hoàng Vần Thùng đã đưa ba người con trai chạy lên núi, sau đó cơ thể ông hóa thành núi non để con cháu sinh sống và phát triển. Những truyền thuyết ấy phản ánh quan niệm về cùng chung nguồn gốc, sự gắn bó huyết thống và tinh thần đoàn kết của cộng đồng người La Chí.

Tết Khu Cù Tê ra đời gắn với đời sống sản xuất nông nghiệp của cư dân vùng cao. Người La Chí chủ yếu sinh sống bằng nghề trồng lúa nước trên ruộng bậc thang và làm nương rẫy. Vào tháng 7 âm lịch, khi công việc cấy cày đã hoàn tất, thời tiết bước sang thu mát mẻ, người dân có thời gian nghỉ ngơi nên các trưởng làng, trưởng họ cùng nhau tổ chức Tết Khu Cù Tê để tưởng nhớ tổ tiên, cầu mong mùa màng tốt tươi, cuộc sống no đủ và truyền dạy cho thế hệ sau những bài cúng, phong tục truyền thống của dân tộc mình.

Không gian và thời gian tổ chức

Tết Khu Cù Tê được tổ chức hằng năm vào tháng 7 âm lịch tại thôn Díu Thượng. Theo truyền thống, người La Chí ở Bản Díu ăn tết trước, sau đó đến Bản Phùng và cuối cùng là Bản Máy. Thời gian tổ chức thường bắt đầu từ ngày mồng 1 tháng 7 âm lịch và kéo dài đến khoảng ngày rằm tháng Bảy, tùy theo quyết định của già làng và trưởng bản.

Trước ngày tết, các gia đình cùng nhau dọn dẹp nhà cửa, phát quang khu mộ tổ tiên và chuẩn bị các lễ vật như xôi nếp, thịt trâu, rượu hoẵng để dâng cúng. Không khí tết diễn ra rộn ràng khắp bản làng với những cuộc sum họp đông đủ của con cháu trong dòng họ.

Những nghi lễ độc đáo trong Tết Khu Cù Tê

Điểm nổi bật của Tết Khu Cù Tê là hệ thống nghi lễ mang đậm màu sắc tín ngưỡng dân gian. Người chủ trì lễ cúng của cộng đồng được gọi là Mổ Cóc – người có uy tín, gia đình hạnh phúc và được lựa chọn thông qua nghi thức bói chân gà.

Trong các nghi lễ cúng tổ tiên, người La Chí dâng lên các lễ vật như xôi, thịt trâu, gà và rượu hoẵng. Theo quan niệm của họ, “trần sao âm vậy”, nghĩa là ở thế giới bên kia tổ tiên cũng cần lao động và sinh hoạt như người sống. Vì vậy, thịt trâu được dùng làm lễ vật cúng để tổ tiên có trâu cày ruộng và phù hộ cho con cháu mùa màng bội thu.

Một nét độc đáo khác là người La Chí không sử dụng vàng mã trong các nghi lễ cúng tế. Theo truyền thuyết dân gian, tổ tiên người La Chí là những người tìm được vùng đất sinh sống màu mỡ nên không cần dùng tiền giấy để “mua đất” như các dân tộc khác. Điều đó thể hiện thế giới quan và tín ngưỡng riêng biệt của cộng đồng.

Trong ngày cuối của Tết Khu Cù Tê, người dân tập trung tại nhà cộng đồng để làm lễ tiễn tổ tiên trở về thế giới bên kia. Tiếng trống, tiếng chiêng hòa cùng những điệu múa và làn điệu hát đối nam nữ tạo nên không khí vừa linh thiêng vừa vui tươi, thể hiện tinh thần đoàn kết và gắn bó của cộng đồng người La Chí.

Giá trị văn hóa của di sản

Tết Khu Cù Tê là một di sản văn hóa phi vật thể mang đậm bản sắc dân tộc La Chí. Thông qua lễ tết, những giá trị truyền thống như đạo lý uống nước nhớ nguồn, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và tinh thần cộng đồng được lưu giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ.

Đây cũng là dịp để những người con xa quê trở về đoàn tụ với gia đình, dòng họ, cùng nhau ăn uống, thăm hỏi và chia sẻ tình cảm. Chính sự gắn kết ấy đã giúp cộng đồng người La Chí gìn giữ được bản sắc văn hóa riêng trong suốt quá trình lịch sử.

Bảo tồn và phát huy di sản

Hiện nay, cộng đồng người La Chí ở thôn Díu Thượng vẫn duy trì tổ chức Tết Khu Cù Tê hằng năm. Tuy nhiên, di sản cũng đang đứng trước nguy cơ mai một do số lượng người am hiểu nghi lễ truyền thống ngày càng ít, trong khi lớp trẻ ít có điều kiện học tập và kế thừa. Tết Khu Cù Tê không chỉ là niềm tự hào của cộng đồng người La Chí mà còn góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn hóa truyền thống của các dân tộc Việt Nam.

Với những giá trị văn hóa, lịch sử và tín ngưỡng độc đáo ấy, Tết Khu Cù Tê của người La Chí đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia ngày 25 tháng 8 năm 2014. Việc được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể không chỉ góp phần khẳng định giá trị đặc sắc của lễ tết truyền thống này mà còn mở ra cơ hội quan trọng để bảo tồn, gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa của dân tộc La Chí trong đời sống hiện đại.