Ngoài tiếng nói, nhìn hình vẻ bên ngoài, các dân tộc thường dễ dàng phân biệt với nhau bằng quần áo và cách phục sức. Y phục có thể coi là một trong những biểu hiện nối bật của những đặc trưng văn hóa vật chất của tộc người. Đến các phiên chợ vùng cao biên giới đông vui như chợ Nàn Xin, chợ Cốc Pài, chợ
Bản Máy, chợ Hoàng Su Phì, như thường lệ vẫn họp vào những ngày chủ nhật, có thể gặp mặt đủ các dân tộc trong vùng. Mỗi dân tộc một kiểu áo, kiểu quần, kiểu váy, kiểu khăn. Các dân tộc đều có cách để tóc, cuốn khăn riêng. Để răng trắng, nhuộm răng đen hay bịt răng vàng vừa là thị hiếu vừa là một thành tố trong tổng thể văn hóa tộc người. Mỗi dân tộc lại một sắc màu. Màu sắc không phải chỉ phân biệt với nhau ở màu nâu hay màu chàm, màu đỏ hay màu trắng, mà ngày giữa màu chàm chẳng hạn đã có bao nhiều gam độ khắc nhau. Màu chàm được nhuộm hoàn toàn bắng cao chàm với độ đậm nhạt không giống nhau. Màu chàm của những bộ quần áo tuy cũ những luôn luôn được nhuộm lại mới như của người Hà Nhì. Mẫu chảm của những bộ quần áo được nhuộm chàm pha lẫn màu nâu.
Đó là màu của bộ y phục La Chí, không khó gì phần biệt trong rừng màu sắc ngày chợ.
So với nhiều dân tộc khác, trang phục của người La Chí đơn giản, không cầu kỳ. Tiếng La Chí Pu là áo, cũng giống như người Cao Lan gọi chiếc áo đài là Pu dăn dinh. Đây là từ vị gốc ngôn ngữ Tày – Thái. Đản ông mặc áo dài tới bắp chân. Áo năm thân tay dải, cài khuy bên nách phải và có một đường chỉ màu thêu trên hô áo. Vạt áo phía trong ngắn chỉ đến ngang ngực. Áo dài là chiếc áo cổ truyền. Từ chiếc áo này, ngày nay người ta đã cải tiến, cắt ngắn vạt áo thành chiếc áo chỉ ngắn tới đùi. Nam giới, nhất là lớp thanh niên, những giáo viên, cán bộ xã người La Chí thường thích mặc loại áo ngắn này. Nam giới vẫn mặc quần lá tọa, ông rộng (khoảng 30 – 35cm). Một hiện tượng lí thú là tiếng La Chí gọi quần là quen hay quanh, cũng như tiếng Pu Péo là quân, đều có nguồn gốc với từ quần của tiếng Việt. Đó là sự trùng hợp do nguồn gốc hay giao lưu văn hóa? Đàn ông để tóc dài quá vai. Họ thưởng đội khăn cuốn hay khăn xếp để giữ tóc. Mũ ít được sử dụng. Chiếc túi vài chàm có viền vải đỏ ở xung quanh, trừ nắp túi (có kích thước 27 x 22cm) để dựng diêm thuốc và các đồ lặt vặt khác luôn đeo bên mình. Cách phục sức của đàn ông với chiếc ảo dài, khăn cuốn, chiếc áo với từ gốc Tày, chiếc quản với từ gốc Việt lại gọi cho chúng ta hình ảnh của bộ y phục nam giới người Việt, người Tây trước đây. Một thời nam giới Việt, Tày, La Chí ăn mặc rất giống nhau.
Phụ nữ La Chí mặc quần, có một số ít mặc váy như người Tày. Có thể, cũng theo quy luật chung về sự phát triển nữ phục ở người Việt, ngườ Tày, quá trình biến động về nữ phục của người La Chí là quá trình chuyển biến từ váy sang quần. Nếu như ở người Việt quá trình này diễn ra khoảng thế kỉ XVIII – XIX, thì ở người Tày, người La Chí nó diễn ra chậm hơn, có đến một trăm năm. Chính vì vậy một số ít người mặc váy là còn giữ lại được một truyền thống xưa. Một tập quán mới, một thói quen mới – người phụ nữ mặc quần – đã phổ biến, mà có lẽ đã trải qua một quá trình lâu dài.
Trong bộ y phục của người La Chí nổi bật lên là chiếc áo dài của phụ nữ. Đó là chiếc áo pu tứ thân, xẻ bị giữa, không có khuy cài. Khi mặc, vạt áo bên trái có nẹp vài màu sẽ vặt ngang sang bên phải. Chiếc thắt lưng vải thay chức năng của hàng khuy bạc. Cổ áo khâu bằng vài màu được thêu thùa cần thận. Vào dịp tết, ngày lễ, người ta còn diện 3 chiếc áo dài lồng vào nhau. Chiếc áo này có kiểu cắt may giống áo pu dăng dinh của người Cao Lan – Sán Chỉ và phẳng phất đường nét chiếc áo của phụ nữ Việt mặc ở kinh đô thủa trước.
Đi kèm với kiểu áo dài, tứ thân, xẻ giữa, không khuy, dùng thắt lưng để khép vạt áo, có thể là chiếc áo cánh mặc ở trong như người Thái, hay là dải yếm như người Việt, người Mường, người Cao Lan – Sán Chi, người La Chí. Áo dài xẻ ngực tới dải yếm trở thành một bộ y phục thống nhất. Bởi vì chẳng ai lại mặc yếm trong chiếc áo cài khuy bên nách hay cài cúc giữa.
Chiếc yếm rua nhúm của người La Chí là một mảnh vải vuông (rộng khoảng 37 – 40cm). Đầu yếm là 1 góc vuông xẻ cổ, có 2 dây để khi mặc buộc ra sau gáy và 2 dây ở hai góc bên để buộc ra phía sau lưng như yếm người Việt, người Mường. Nếu như ở người Mường, chiếc yếm trắng không thêu thùa, chìm đi bời dải hoa văn sặc sỡ trên cạp váy lấn át, thì chính chiếc yếm ở người La Chí lại là nơi tập trung hoa văn. Trang trí trên yểm quy tụ cả trên góc đầu yếm với những đường nẹp đó song song trên nền yếm trắng, 4 đường thêu dích dắc bằng chi màu song song và cắt nhau từng đôi một, hình hoa la cách điệu. Những đường thêu trên yếm được lộ ra giữa 2 ve áo làm cho bộ y phục phụ nữ La Chí, tuy giản dị nhưng hài hòa, đẹp đẽ.
Phụ nữ La Chí không quen đội nón mà thường đội khăn. Nếu như phụ nữ Việt quen đội khăn vuông thì phụ nữ La Chí lại ưa dùng chiếc khăn dài. Kha la (khăn hóa) là loại khăn dài như kiểu khăn piêu của người Thái. Khăn dài tới 2,85m, rộng 0,33m. Hai đầu khăn có thêu những đường chỉ màu – trắng hay xanh và những hình hoa cách điệu – mỗi bông hoa là 4 tam giác và mỗi nửa tam giác lại được thêu bằng những loại chỉ màu khác nhau. Cách đội và thắt khăn khác với người Thái đội khăn piêu, chiếc khăn được thắt phía sau gáy, hai đầu khăn thêu hoa rủ xuống thắt lưng. Phụ nữ thích đeo vòng tai, vòng tay. Nam giới chỉ đeo vòng tay, không đeo vòng cổ như người H’ mông. Trẻ em cũng mặc như người lớn. Cách trang phục như vậy rõ ràng không hợp với tuổi nhỏ. Với bộ y phục đó trông các em thường già đi trước tuổi.
Thầy cúng mỗi khi hành lễ đều có bộ lễ phục riêng, khác với y phục thường ngày. Đó là bộ quần áo thụng – dài quá mắt chân, xẻ giữa, có thắt dây lưng băng vài. Mũ vải rộng, có quai mũ. Trong một số nghi lễ, như nghi lễ tra lúa nương, người hành lễ đội nón hoặc đeo một miếng da trâu khô (rộng 0,2 – 0,3cm) ở sau lưng… Nón và mũ không phải là những thành tổ trong bộ y phục cổ truyền của người La Chí. Trường hợp này cũng thấy lặp lại ở người Pu Péo, khi người thầy củng tiến hành 1 số nghi lễ ở ngoài trời cũng đội nón và trên nón còn được gài một ngôi sao bằng tre có kích thước khoảng 6 – 7cm. Sự trùng hợp này hẳn nói lên một mối quan hệ trong lịch sử của người La Chí và người Pu Péo. Ăn trầu, nhuộm răng là phong tục phổ biến ở Đông Nam Á nói chung, ở người Việt và một số dân tộc ít người ở nước ta nói riêng. Ngày trước, để chống lại chính sách đồng hóa cưỡng bức của phong kiến Trung Hoa, tổ tiên ta đã kiên quyết bảo vệ những phong tục của mình với quyết tâm “đánh cho để dài tóc, đánh cho để đen răng…”. Thời đó răng đen là một trong những đặc điểm văn hóa phân biệt giữa hai nước, giữa hai nền văn hóa Nam – Bắc. Răng đen còn được giữ mãi ở miền xuôi cho đến vài chục năm gần đây. Cho đến nay, người La Chí vẫn giữ được răng đen như một phong tục với tính chất thẩm mỹ là chủ đạo.
Hình 1: Trang phục của thầy cúng
Có nhiều cách nhuộm răng đen. Các dân tộc khác nhau đều tim ra những chất liệu không giống nhau đề nhuộm răng. Chẳng hạn, người Xinh Mun nhuộm răng bằng một loại lấy từ nhựa cây còn người La Chí thì nhuộm răng – Ton nhĩ, bằng lá cây. Trước tiên họ nhai nát vài ngọn lá nhấn tế (một loại dây leo như cây mơ lông) rồi ngậm một lúc. Một ngày làm như vậy hai ba lần răng sẽ ngà vàng. Sau đó lấy lá mía phe, có vị cay, đắng nhai kỹ rồi lại ngậm. Cứ ngậm như vậy nhiều lần răng sẽ đen. Hàng tuần người ta lại nhai hai loại lá trên một lần đề răng thêm đen. Một điều cần chú ý, trước khi nhuộm răng phải đánh răng cho thật sạch để chất nhuộm chóng bám vào răng và răng mới đen. Răng càng đen càng đẹp. Cũng như người Nùng, người Dao, nhưng ở mức độ ít phổ biến hơn, thanh niên La Chí cũng thích bịt răng vàng, coi đó là một hình thức làm duyên, làm dáng, một dầu hiệu của sự trưởng thành. Tục bịt răng vàng hay nhuộm răng đen trước kia phổ biến đến mức trở thành những tộc danh như người Hắc Xỉ (người Răng đen), người Kim Xi (người Răng vàng). Ngay Lê Quý Đôn, ở thế kỷ thứ XVIII cũng ghi chép về người Răng vàng ở Tuyên Quang. Tộc danh này rõ ràng là phiếm xưng, khó xác định được tộc thuộc cụ thể vì đó là phong tục chung, đặc trưng văn hóa chung của một số dân tộc ở miền núi miền Bắc. Người La Chí ở Bản Phùng, Nản Xin không có tục ăn trầu, còn ở Bản Pắng, Bản Díu, ăn trầu lại là một phong tục phổ biến.
Nguồn: Nguyễn Văn Huy. Văn hóa truyền thống của người La Chí. Hà Nội: Nhà xuất bản Hội Nhà văn.
